terça-feira, 12 de novembro de 2013

Os personaxes de Dickens


       Portsmouth, Inglaterra, 1812, Gadshill Place, Inglaterra, 1870


Dickens describe con tanta precisión e minuciosidade, que o lector non pode deixar de seguir a súa mirada hipnótica. Non posúe a ollada máxica de Balzac, que arrinca os homes da nube de lume da súa paixón creando primeiro o caos, senón unha mirada completamente terrenal, unha mirada de home de mar ou de cazador, unha mirada de falcón que descubre os máis pequenos detalles humanos. Pero as cousas pequenas, dixo unha vez, son as que dan sentido á vida. A súa mirada capta pequenos sinais, distingue as manchas dun vestido, os pequenos xestos inútiles da turbación, as guedellas de pelo vermello que asoman por debaixo dunha perruca escura cando o seu propietario se enfurece.
...
En realidade Dickens non era un psicólogo, alguén que se apodera máxicamente da alma humana, fai agromar as cousas das súas sementes claras ou escuras en misterioso medre coas súas formas e cores. A súa psicoloxía comeza co visible, constrúe os seus caracteres a través dos rasgos externos, aínda que os definitivos e máis sutís soamente son visibles para o ollo penetrante do escritor. Como os filósofos ingleses, non comeza con hipóteses, senón con incicios. Capta as manifestacións da alma máis insignificantes, puramente materiais, e nelas fai visible todo o carácter a través da súa singular óptica caricaturesca. A partir dos indicios deixa entrever a especie. Ao mestre de escola Creakle, que se expresa con dificultade, ponlle unha voz case inaudible. E xa adiviñamos o medo dos meniños perante este home, a quen o esforzo de falar lle incha de cólera as veas da fronte. O seu Uriah Heep ten sempre as mans frías e húmedas: a figura transmite ao momento desgusto e repugnancia culebrina.
...
En realidade os seus caracteres son unha suma de rasgos, pero definidos con tanta precisión, que armonizan completamente e compoñen un marco perfecto. E por esa razón, as máis das veces, o efecto que producen é exterior, visible, suscitan un intenso recordo visual, pero un moi impreciso nos sentimentos. Se evocamos o nome dunha figura de Balzac ou de Dostoievski, coma tal a do père Goriot ou a de Raskólnikof, a esta responde un sentimento, a lembranza dunha abnegación, dunha desesperación, dun caos de paixón. Mencionemos o nome de Pickwick e xurde a imaxe dun cabaleiro xovial, cun considerable embonpoint e botóns dourados no chaleco. Velaquí as diferencias: cos personaxes de Dickens pensamos en cadros pintados; cos de Dostoievski e Balzac, en música. Pois estes dous crean por intuición; Dickens soamente reproduce; aqueles crean cos ollos do espírito, Dickens, cos corporais.
...
A súa imaxinación en realidade non é senón mirada e por iso soamente alcanza para sentimentos e personaxes da esfera mediana, que habitan no mundo terrenal; os seus personaxes convértense en figuras plásticas soamente nas temperaturas moderadas dos sentimentos normais. Cando alcanzan o grao de calor da paixón, derrétense coma figuras de cera no sentimentalismo ou solidifícanse no odio e viran crebadizos. Dickens soamente consigue naturezas rectilíneas, non aquelas incomparablemente máis interesantes nas que flúen sen cesar as cen trasnsicións do ben ao mal, de Deus á besta. Os seus tipos son sempre unívocos, nin excelentes como heroes nin infames como canallas; son naturezas predestinadas, cunha aureola na cabeza ou un estigma na fronte. O seu mundo oscila entre os good e os wicked, entre os que teñen sentimentos e os que non os teñen. O seu método non coñece ningún carreiro que conduza ao mundo dos nexos misteriosos, dos enlaces místicos.
...
En Dostoievski ás veces de súpeto ábrense abismos, o lector arfa falto de alento cando sinte no seu propio peito como aparecen fendas nesa escuridade e se abre ese abismo sen nome; nota que o chan desaparece debaixo dos seus pés, sinte un repentino vértigo, un vértigo abrasador, pero doce, querería botarse abaixo, pero ao mesmo tempo treme ante ese pensamento no que o pracer e a dor se funden a unha temperatura tan alta que é imposible separalos. Tamén en Dickens existen estes abismos. Ábreos, éncheos de tebras, mostra todo o perigo que hai neles. E, non embargantes, o lector non sinte estremecementos, non sufre o doce vértigo da caída da alma, que se cadra é o encanto supremo do pracer artístico. O lector de Dickens síntese máis ben seguro, coma se o autor lle tendese unha varanda, pois sabe que non o ha deixar caer, sabe que o heroe non ha sucumbir; os dous anxos de ás brancas que voan polo mundo deste escritor inglés, compaixón e xustiza, hano levar indemne por enriba de todas as simas e todos os abismos.

[Do libro Drei Meister (Balzac, Dickens, Dostoievski), de Stefan Zweig]

segunda-feira, 21 de outubro de 2013

O vello e o mar


"Pero o home non foi feito para a derrota. Un home pode ser destruído, pero non derrotado."
Iso é o que di Santiago (o que se di a si mesmo e o que nos di a nós, os lectores) nesta historia de loita, de perseverancia e tamén de soidade; a soidade deses días que pasa no mar, que no fondo é unha metáfora da soidade da súa vida en terra; a perseverancia indo atrás do peixe (mesmo ata a extenuación), que no fondo é unha metáfora da perseverancia na vida do día a día de Santiago, dos seus esforzos por saír avante. 

E si, aínda que é certo que Santiago pensa que o home non foi feito para a derrota, ás veces ten que enfrontarse a ela:
"Cuspiu no océano e dixo:
-¡Comede iso, galanos! ¡E soñade con que matastes a un home!
Agora sabía que estaba totalmente derrotado ..."

Pero, por sorte, despois deses momentos nos que todo semella perdido, volve a forza interior e volve a vida, volven a esperanza e a loita. Porque, tal e como lle recorda o rapaz:
"–Tense que poñer ben pronto porque aínda teño moito que aprender e vostede pode aprenderme todo."
Aprender, esa é a palabra clave, porque sen dúbida é nas derrotas onde máis se aprende.

Hai tempo, daquela eu tiña 17 ou 18 anos (alá polo ano 1979 ou 1980), traducín para o galego as primeiras páxinas deste libro. Non era unha tradución comme il faut, é dicir, a partir do idioma orixinal, senón a partir do castelán. Déixovos un anaco desa tradución, correspondente ao comezo do libro, cando se describe a Santiago:
"O vello era fraco e loubán, con enrugas profundas na parte posterior do pescozo. Os teixos lixos do benigno cáncer da pel que o sol produz cos seus reflexos no mar tropical estaban nas súas meixelas. Estas pencas corrían polas veiras da súa cara até dabondo abaixo e as súas maos tiñan as fondas cicatrices que causa a manipulación das cordas cando suxeitan os grandes peixes. Mais nengunha desas cicatrices era recente. Eran tan vellas coma as erosións dun árido deserto."

E velaquí outro anaco máis:
"-¿Que tempo tiña cando me levou por primeira vez nunha gamela?
-Cinco anos. E a pouco máis perdes a vida cando sobín aquil peixe vivo dabondo que estivo a piques de esnaquizar a gamela. ¿Acórdaste?
-Lembro como esbrinzaba e pegaba coletazos, e que o banco rompía-se, e o bruído dos baloucazos. Lembro que vostede chimpou-me á proa, onde estaban as liñas molladas i enroladas. E lembro que toda a gamela estarrecía-se e o estrondo que vostede armaba dándo-lle baloucazos, coma se tronzara un albre, e o pegañento cheiro a sangue que me emburullaba."

(A tradución de O vello e o mar de Ernest Hemingway é de Carlos Casares).

segunda-feira, 14 de outubro de 2013

Crime e castigo





Tal como se comenta nun artigo de El País, un estudo publicado o 3 de outubro de 2013 na revista Science afirma que "ler fición literaria recluta as áreas cerebrais implicadas na emoción social: as que distinguen un sorriso sincero dun falso, detectan se alguén se sente incómodo ou evalúan as necesidades emocionais de familiares e amigos. A fición popular (como as novelas de espías ou de amor e luxo) non o fai, e o andel de non fición tampouco non o consegue". Por outra parte, segue afirmando ese artigo, as lecturas literarias "tamén son únicas no sentido de que estimulan a teoría da mente, a facultade de poñerse na pel do outro".

Que mellor exemplo diso que Crime e castigo, de Fiódor Dostoievski?

É esta unha obra cunha enorme profundidade psicolóxica. Nela encontramos o egoísmo, a xenerosidade, a falsidade, a astucia, a bondade, o sacrificio polos demais, a febleza de carácter, os tormentos e delirios producidos por un estado anímico moi alterado, a culpa...
Raskólnikov, Marmeládov, Razumighin, Dunia, Katerina Ivánovna, Sonia, Luzhin, Porfiri Petróvich, Svidrigáilov... Estes personaxes e os outros que van aparecendo na historia, axúdannos sen dúbida a coñecernos máis a nós mesmos e a coñecer mellor aos demais.

A tradución é moi fermosa, rica en léxico: rocho, cambariña, escapulir, calaceiro, castañolar, alpeirar, engraxumado, fiteiro, empanicar, encuruxar, recovaxe, ripar, enviso, bourar, encunicarse, acorar, tordear, desgairado, trouxa, cureño, reiporco, adramán, xenegar, alporear, enguetar, tinguilear, acazapar, rauto, zanfonear, tresvarío, brutamontes, anicar, caloteiro, afalagar, anullado, capelexar, delongar, abouxar, desbaldir...

Tamén é de destacar a fraseoloxía: torcer o fociño, ás furtadelas, a furto, a barullo, facer pola vida, [chover] a cimbraceos, a vagabán, a ceacú, de vez, dálle que dálle, andar nas falas, ás carreiras, a treu, botar de contas, tremer coma unha vara verde, seco [fraco] coma un garabullo, tece que tece, facer [de alguén] un pandeiro, [rabioso] coma un can danado, [qué/non...] nin farrapos de gaita, custar ferro e fariña, berrar a todo berrar, [e eu/ti/...] veña e dálle, facer [algo] a torto e a dereito, cara lavada, xa choveu!, coma quen que, [correr] de cacho para cribo, mollar a palleta, [vociferar] uns polo nordés outros polo soán, chorar os sete chorares...

(A tradución para o galego é de Ekaterina Guerbek, revisada por María Dolores Torres París)

domingo, 23 de junho de 2013

Penélope


Xosé María Díaz Castro (Guitiriz, 1914 - Lugo, 1989) 

Penélope

Un paso adiante i outro atrás, Galiza,
i a tea dos teus sonos non se move.
A espranza nos teus ollos se esperguiza.
Aran os bois e chove.

Un bruar de navíos moi lonxanos
che estrolla o sono mol coma unha uva.
Pro tí envólveste en sabas de mil anos,
i en sonos volves a escoitar a chuva.

Traguerán os camiños algún día
a xente que levaron. Deus é o mesmo.
Suco vai, suco vén, Xesús María!
e toda a cousa ha de pagar seu desmo.

Desorballando os prados coma sono,
o Tempo vai de Parga a Pastoriza.
Vaise enterrando, suco a suco, o Outono.
Un paso adiante i outro atrás, Galiza!



[Do libro Nimbos, de Xosé María Díaz Castro