terça-feira, 5 de junho de 2012

A metamorfose


García Márquez comentou que o día que leu A metamorfose, tivo unha especie de shock, unha forte impresión porque, segundo as súas palabras, "descubriu que tamén se podía escribir así". "Escribir así" é utilizar elementos que forman parte da fantasía e a irrealidade para describir, cunha especial intensidade, un feito real.

Eses elementos de irrealidade utilizounos García Márquez nas súas obras, nomeadamente en Cien años de soledad, e ese elemento de irrealidade marca A metamorfose xa dende a primeira liña, cando se nos di:
"Unha mañá, ao espertar dun soño desacougante, Gregor Samsa achouse no seu leito transformado nun insecto monstruoso".

A pregunta é: por que Kafka decide contarnos así, desta maneira, a historia deste viaxante, a súa relación coa familia, co seu traballo e co seu entorno? Por que un insecto?
Sabémolo máis adiante, cando nos decatamos de que a sensación física de estar atrapado nun corpo estraño e incómodo correspóndese totalmente coa experiencia vital de Gregor Samsa, que está "atrapado" polo tipo de relacións que estableceu cos demais e pola maneira de enfrontarse (ou máis ben de non enfrontarse) á súa vida. Está "atrapado" nunha situación que non lle permite desenvolverse como persoa. Vive para os demais pero esqueceuse de vivir para si mesmo. 
 
(A tradución é de Xosé M. García Álvarez)

segunda-feira, 30 de abril de 2012

A perla

Dicía Stendhal que a novela é como un espello ao longo do camiño. O camiño é a vida, e o espello reflíctea, axúdanos a vela, a comprendela.  
Pero a vida, en realidade, son moitos camiños, tantos como persoas, tantos como épocas, tantos como clases sociais... 
Acaso é o mesmo falar da vida da burguesía no París da época postnapoleónica que falar da vida dun servo na época dos zares? 
Acaso é o mesmo falar dunha persoa que ten a vida económicamente solucionada que falar dunha persoa que ten que uñar todos os días para saír avante? 

Un dos temas recurrentes en Steinbeck (o seu espello) é o de reparar no mundo dos perdedores, dos que viven nunha situación inxusta, explotados e con poucas ou nulas posibilidades de defenderse e de conseguir xustiza. Vémolo na súa novela As uvas da ira e vémolo tamén n'A perla, unha parábola que mostra a indefensión dos desherdados e o perigo ao que se enfrontan cando queren cambiar o "statu quo" e defender os seus dereitos. Juana dille a Kino: "Esa cousa é mala. Esa perla é coma un pecado! Hanos destruir", pero non, o perigo non está na perla (aínda que sexa a Perla do Mundo), o perigo está na cobiza da xente diposta ao que sexa por facérense ricos. 
 
O léxico utilizado na tradución é especialmente rico: abesullar, acanear, acoleirar, acurrunchar, aneneirar, anicar, arquexar, arrotar [xente], arxe, atordoar, atroar, barbarote, barrelo, canellón, carrancho, cascarexar, chaelo, comiscar, cordal [de pedra], embelecar, emborcallar, empeña, encarapetar, engarabitar, enrodelar, entalar, esmoroarse, espadoado, espurrar, estarricar, [ollos] estartelados, estear, esvasallar, fardelo, farfallar, [cara] fazada, folguexar, foz, golsar, gorgolexar, larpuzar, luir, mancho, mioqueiro, morariz, patelo, [camiño] pino, puír, rea, rebeirar, recullo, relleira, retrincar [nos dentes], sebeiro, xostregar.

Tamén contén expresións moi interesantes: a man xorda, darlle a alma, na forza do día, [era xa tarde] pola fuga do día, quedar [unha perna/man] sen rixo, [iso era unha maldade] que non tiña máis para onde, volverlle os sentidos.
 
(A tradución é de Benigno Fernández Salgado)

sexta-feira, 27 de abril de 2012

Balzac, por Somerset Maugham

Honoré de Balzac, Tours, 1799 - París, 1850

Balzac non escribiu unha novela que tivese a grandeza épica de Guerra e Paz, a forza sombría e estarrecedora d’Os irmáns Karamazov ou o encanto e a distinción de Orgullo e prexuízo: a súa grandeza non está baseada nunha soa obra, senón no formidable volume da súa produción. 
 
O seu terreo era o conxunto da vida da súa época, e o seu radio de acción chegaba ata as fronteiras do seu país. O seu coñecemento dos homes, á marxe de como o adquirise, resultaba excepcional, aínda que nalgúns aspectos fose menos exacto ca noutros; describiu de maneira máis convincente á clase media –médicos, avogados, empregados e xornalistas, tendeiros e cregos rurais- que á sociedade de moda, o mundo dos obreiros urbanos ou o dos labregos. Como todos os novelistas, escribiu con mellores resultados dos malos ca dos bos. A súa inventiva era formidable, o seu poder de creación, extraordinario. Semellaba unha forza da natureza, un río embravecido que sae do seu leito e arrastra todo canto encontra no seu camiño, ou un furacán que cruza ruxindo con furia as tranquilas paraxes campestres e as rúas de populosas cidades. 
 
Como pintor da sociedade, a característica que o distinguía era imaxinar os homes non xa nas relacións que establecen entre si –todos os novelistas, non sendo os autores de relatos de aventuras puras e simples, fano-, senón tamén, e sobre todo, nas súas relacións co mundo en que viven. A meirande parte dos novelistas toman un grupo de persoas, ás veces non máis de dúas ou tres, e trátanas coma se vivisen baixo unha urna de vidro. Deste modo en moitos casos conséguese maior intensidade, pero ao mesmo tempo, e lamentablemente, tamén maior afectación. A xente non vive soamente a súa propia vida, senón que tamén vive as vidas doutras persoas: nas súas, representan papeis protagonistas, e nas dos demais, papeis que ás veces teñen a súa importancia, pero que case sempre son insignificantes. Cando imos á perruquería para que nos corten o pelo, para nós non significa nada, aínda que por culpa dun comentario intrascendente pola nosa parte, esa visita pode ser un punto de inflexión na vida do perruqueiro. Balzac comprendeu todo o que iso significa, e desa maneira puido plasmar de maneira vívida e apaixonante a diversidade da vida, as súas confusións e desencontros, así como remontarse ás causas que producen efectos importantes. Creo que foi o primeiro novelista que fixo fincapé na importancia primordial da economía na vida de todas as persoas. Non lle tería parecido esaxerado afirmar que os cartos son a raíz de todos os males; pensaba que o desexo de conseguir cartos, a sede de cartos, era o móbil primeiro das accións humanas. 

Non hai que esquecer que Balzac era un escritor romántico. O romanticismo foi, como sabemos, unha reacción contra o clasicismo, pero hoxe é máis oportuno compararlo co realismo. O escritor realista é determinista, e nas súas narracións aspira a unha verosimilitude lóxica. A súa observación é naturalista. Para o romántico, a vida cotián é monótona e banal, e trata de fuxir do mundo real cara a un mundo de imaxinación. Busca o estraño e a aventura, desexa sorprender, e non lle importa se non pode facelo máis que á conta da probabilidade. Os personaxes que inventa son exaltados e descomedidos. Os seus apetitos non coñecen trabas. Desprecian o dominio de si mesmo, pois considérano a insustancial virtude do burgués. Aproban con todo o seu ser o pensamento de Pascal: “O corazón ten razóns que a razón non coñece”. Admiran a aqueles dispostos a sacrificalo todo e que non se deteñen ante nada para alcanzar a riqueza e o poder. Esta actitude fronte á vida víñalle que nin pintada ao carácter desbordante de Balzac; non é esaxerado afirmar que se o romanticismo non existise, el inventaríao. A súa observación era minuciosa e precisa, pero usábaa como base para as invencións da súa fantástica imaxinación. A idea de que cada home ten unha paixón dominante adecuábase ao seu instinto. É esta unha noción que sempre atraeu aos escritores de obras de ficción, pois lles permite inculcar forza dramática aos seres da súa invención; estes resaltan con nitidez, e o lector, a quen o único que se lle pide é que saiba que son avaros ou libidinosos, arpías ou santos, compréndeos sen esforzo. Hoxe, debido en gran medida ás obras dos novelistas que tentaron que nos interesemos pola psicoloxía dos seus personaxes, non cremos xa que todos os homes estean cortados polo mesmo patrón. Sabemos que están compostos de elementos contraditorios e en apariencia irreconciliables; son precisamente esas discordancias que hai neles as que os intriga e, como as sabemos en nós mesmos, espertan a nosa simpatía. Os personaxes máis logrados de Balzac están formados segundo o modelo daqueles escritores antigos que facían partícipes do seu estado de ánimo a todos os homes. A súa paixón dominante absórbeos sen deixar espazo para as demais. Son unha pura tendencia personificada, pero preséntanse cunha forza, unha solidez e unha nitidez tan marabillosas que, aínda que non poidamos crer totalmente neles, non é posible esquecelos.

quinta-feira, 26 de abril de 2012

A letanía de Galicia

 Uxío Novoneyra, San Xoán de Seoane do Courel, 1930 - Santiago de Compostela, 1999


GALICIA digo eu un di              GALICIA

GALICIA decimos todos            GALICIA
astr'os que calan din               GALICIA
e saben                                 sabemos

GALICIA da door chora              á forza
GALICIA da tristura triste          á forza
GALICIA do silencio calada        á forza
GALICIA da fame emigrante       á forza
GALICIA vendada cega             á forza
GALICIA tapeada xorda            á forza
GALICIA atrelada queda           á forza

libre pra servir                         libre pra servir
libre pra non ser                      libre pra non ser
libre pra morrer                       libre pra morrer
libre pra fuxir                          libre pra fuxir

GALICIA labrega                     GALICIA nosa
GALICIA mariñeira                   GALICIA nosa
GALICIA obreira                      GALICIA nosa
GALICIA irmandiña  
GALICIA vida inda

recóllote da terra                   estás mui fonda
recóllote do pueblo                estás nil toda
recóllote da HISTORIA           estás borrosa

recóllote i érgote no verbo enteiro
no verbo verdadeiro que fala o pueblo
recóllote pros novos que vein con forza
pros que inda non marcou a malla d'argola
pros que saben que ti podes ser outra cousa
         
         sabemos que ti podes ser outra cousa
  sabemos que o home pode ser outra cousa

terça-feira, 21 de fevereiro de 2012

A casa da bufarda



"Seu pai era un home despótico, colérico, de humor cambiante e dunha sórdida avaricia ... A nai era unha muller sumisa, resignada e apática, exhausta polos embarazos tan seguidos, consumida polas preocupacións". Así é como Natalia Ginzburg se refire ao pai e á nai de Chékhov, dos que tamén nos di que aparecen con frecuencia nos seus contos; neles encontramos o humor despótico e colérico de un e a apática resignación da outra.
En Miñaxoia, o primeiro conto d'A casa da bufarda, é fácil recoñecer á figura materna no personaxe da institutriz, unha muller que, dominada polo medo, non é quen de defender mínimamente os seus intereses, ata tal punto que o dono da casa llo reprocha con estas palabras: "Pero dígame, ¿é posible ser así de chaíñas? ¿Por que non protesta vostede? ¿Por que cala? ¿Seica non é necesario saber amosar os dentes para seguir vivindo neste mundo? ¿É posible ser un miñaxoia nesta vida?"
En 1902, Chékhov, xa moi delicado de saúde e fuxindo da calor de Crimea, acepta unha invitación do rico mecenas Savva Morózov para ir descansar a unha finca deste, en Permo, nos Urais. Alí tamén estaba un estudante que foi quen recolleu as seguintes palabras de Chékhov:
"Di vostede que chorou nas miñas obras ... Non é para iso que as escribín. Fíxeno para lle dicir á xente soamente unha cousa: "Mirádevos ben e reparade na vida inútil e triste que levades". O máis importante é que a xente se dea de conta disto. E cando o entendan, seguro que han construir outra vida, unha vida mellor ... Eu non o hei ver, pero seino, ha ser unha vida completamente nova ... "
E iso é o que habedes poder encontrar nos seus relatos e en concreto nos que aparecen neste libro. N'A dama do cuzo, Gúrov e Anna, dúas persoas que levan unha vida infeliz e que buscan encher ese baleiro en encontros secretos, hai un momento en que Anna, falando con Gúrov, di: "Ten que existir unha vida distinta". É dende a fraxilidade e as incertezas asociadas a esa busca como ambos os dous intentan construir esa nova vida.
Navokov, nas súas Lectures on Russian Literature, deixounos estas iluminadoras palabras sobre o que representa a figura de Chékhov:
"Eu recomendo vivamente coller cantas veces sexa posible os libros de Chékhov e lelos como se deben ler, soñando a través deles. Nunha época de robustos Goliats, vén moi ben ler cousas sobre Davides delicados".
E Raymond Carver, que dixo que os contos de Chékhov son tan marabillosos (e necesarios) como cando apareceron por primeira vez, comentou o seguinte:
"Calquera que lea literatura, calquera que crea, como hai que facer, no poder transcendente da arte, tarde ou cedo ten que ler a Chékhov".
(A tradución é de Borís Narúmov)

quinta-feira, 26 de janeiro de 2012

O vello e o mar



Era un vello que pescaba soio nunha gamela no Gulf Stream e había oitenta e catro días que non collía un peixe. Nos primeiros corenta días tivera con el un rapaz. Pero despois de corenta días sen ter pescado, os pais do rapaz tíñanlle dito que o vello estaba definitiva e rematadamente salao, o cal era o pior xeito de mala sorte, e por mandado de seus pais o rapaz saíra noutra gamela que colleu tres bos peixes a primeira semá. Atristuraba ao rapaz ver ao vello voltar tódolos días coa súa gamela valdeira, e sempre baixaba a axudarlle a cangar os rolos de liña ou o gancho e o arpón e mais a vela enrolada ao mastro. A vela estaba remendada con sacos de fariña i, enrolada, semellaba unha bandeira en permanente desfeita.
O vello era fraco e loubán, con enrugas profundas na parte posterior do pescozo. Os teixos lixos do benigno cáncer da pel que o sol produz cos seus reflexos no mar tropical estaban nas súas meixelas. Estas pencas corrían polas veiras da súa cara até dabondo abaixo e as súas maos tiñan as fondas cicatrices que causa a manipulación das cordas cando suxeitan os grandes peixes. Mais nengunha desas cicatrices era recente. Eran tan vellas coma as erosións dun árido deserto.
Todo nel era vello, non sendo os ollos; i estes tiñan a cor mesma do mar i eran ledos e invictos.
-Santiago -díxolle o rapaz agabeando pola ourela dende onde ficaba varada a gamela-. Eu podería volver con vostede. Temos feito algúns cartos.
O vello deprendéra-lle ao rapaz a pescar e o rapaz tíña-lle agarimo.
-Non -dixo o vello-. Ti saes nunha gamela que ten boa sorte. Segue con eles.
-Pero lembre que unha vez levaba oitenta e sete días sen pescar nada e logo collimos peixes grandes tódolos días durante tres semás.
-Lémbrome -dixo o vello-. I eu sei que non me deixaches porque tiveras perdido a esperanza.
-Foi meu pai quen me obrigou. Son un rapaciño e teño que lle obedecer.
-Seino -dixo o vello-. É completamente normal.
-Meu pai non ten moita fe.
-Xa. Pero nós témola, non si?
-Claro -dixo o rapaz-. ¿Permíte-me invitalo a unha cervexa na terraza? Despois levaremos as cousas a casa.
-¿Por que non? -dixo o vello-. Entre mariñeiros.
Sentáronse na terraza. Moitos dos pescadores ríanse do vello, pero el non se amocaba. Outros, entre os máis vellos, mirába-no e poñían-se tristes. Pero nono manifestaban e referíanse cortesmente á aguación e ás fondigonadas onde tiñan botado as liñas, ao decote bo tempo i ao que viran. Os pescadores que aquel día tiveran éxito chegaran e limparan as súas agullas e levába-nas desdobradas sobre dúas táboas, dous homes cambaleándo-se á veira de cada táboa, á pescadería, onde agardaban a que o camión de lazo as levara ao mercado, á Habana. Os que tiñan pescado tabeiróns levárannos á factoría de tabeiróns, á outra banda da enseada, onde eran izados en aparellos de roldana; sacában-lle os fígados, cortában-lle as aletas i esfolábannos e mais toraban a súa carne en anacos para salga-la.
Cando o vento suflaba do leste o mal cheiro alongába-se a traveso do porto, procedente da fábrica de tabeiróns; porén hoxe non se apercibía máis ca un feble bafío porque o vento voltara ao norte e logo deixara de suflar. Era compracente estar alí, ao sol, na terraza.
-Santiago -dixo o rapaz.
-Que -dixo o vello coa cunca na mao profundaba nas cousas de había moitos anos.
-¿Pódo-lle ir percurar sardiñas pra mañá?
-Non. Vai xogar ao beisbol. Inda podo remar e Roxelio chimpará a atarraia.
-Gostariame ir. Se non podo pescar con vostede gostaríame servilo dalgún xeito.
-Pagáches-me unha cervexa -dixo o vello-. Xa es un home.
-¿Que tempo tiña cando me levou por primeira vez nunha gamela?
-Cinco anos. E a pouco máis perdes a vida cando sobín aquil peixe vivo dabondo que estivo a piques de esnaquizar a gamela. Acórdaste?
-Lembro como esbrinzaba e pegaba coletazos, e que o banco rompía-se, e o bruído dos baloucazos. Lembro que vostede chimpou-me á proa, onde estaban as liñas molladas i enroladas. E lembro que toda a gamela estarrecía-se e o estrondo que vostede armaba dándo-lle baloucazos, coma se tronzara un albre, e o pegañento cheiro a sangue que me emburullaba.

(Cando tiña 17 ou 18 anos, alá polo ano 1979 ou 1980 (antes, polo tanto, de que se publicase a normativa do galego do ano 1982), traducín para o galego as primeiras páxinas d'O vello e o mar, de Ernest Hemingway. Non era unha tradución a partir do idioma orixinal, senón a partir do castelán).

sábado, 21 de janeiro de 2012

Un conto de Nadal


Nunha entrevista en The Paris Review, William Faulkner, ao ser preguntado polos seus personaxes favoritos citou en primeiro lugar a Sarah Gamp ("unha muller cruel e desapiadada, borracha, oportunista, pouco fiable, case todo nese personaxe era malo"), que aparece na novela Martin Chuzzlewit, de Charles Dickens. E é que se houbese que destacar unha das características fundamentais de Dickens é a de ter creado persoaxes tan extremadamente bos e tan extremadamente malos que semellan irreais.
Nas súas novelas, Dickens establecía a loita entre as boas accións e as malas accións dando como resultado a victoria do ben sobre o mal, aínda que na súa última novela, O noso amigo común, a súa visión sobre o ser humano era máis ben pesimista.
N'Un conto de nadal Dickens fálanos dunha 'transición' entre actitudes egoístas e interesadas e actitudes xenerosas, é dicir, dunha 'conversión' do mal ao ben. En todo caso, Ebenezar Scrooge, o personaxe principal desta historia, malia ser moi agarrado e avarento, non parece realmente malo, senón máis ben un velliño perrenchudo e desconfiado, illado do mundo e dos afectos.
(A tradución é de Alfonso Prada)

domingo, 8 de janeiro de 2012

Isaac Díaz Pardo

Isaac Díaz Pardo, Santiago de Compostela 1920-A Coruña 2012

En Compostela está o que perdemos
e vai nacendo noutros i esto é o grande milagre
(¡UNHA LAPA LENE, UNHA CANDELEXA!)
da conciencia desta patria
conservada en pequenos corazóns
ardentes con fogo doce que non morre.

(De Con pólvora e magnolias, de X. L. Méndez Ferrín)


O día 5 deste mes de xaneiro deixounos Isaac Díaz Pardo. O día 6 foi soterrado no cemiterio de Boisaca, en Compostela, entre Antonio Fraguas e Aurelio Aguirre, moi preto de Valle-Inclán.
Aínda que Díaz Pardo xa non está físicamente, segue connosco porque persoas coma el non morren, son semente de vida e de esperanza, semente que prende e vai nacendo noutros (
i esto é o grande milagre).

Déixovos estas fermosas palabras do seu fillo, Xosé Díaz Arias, que aparecen no libro-DVD
Lembranzas e reflexións de Isaac Díaz Pardo:

O gran legado de Isaac Díaz Pardo é a actitude ante a vida. Isaac Díaz Pardo é unha persoa que vén ao mundo para cambialo, e así o fixo sempre. El non está no mundo para vivir ben, nin para ter moitas cousas, nin para presumir de posesións nun contexto social irresponsable ... Non, el é unha persoa que está no mundo para cambialo, e cambialo para ben.

Entón, as súas metas fundamentais son facer unha Galicia nova, unha Galicia distinta, unha Galicia posta no mundo.