domingo, 28 de novembro de 2010

O que queda é o amor

Francisco Fernández del Riego, Lourenzá, 1913 - Vigo, 2010

Malores leulle o derradeiro artigo. Enrique ía todos os días a acompañalo á hora de comer. Nancy estaba alí, sempre. E Pichi, Miguel, Rafa ... E os traballadores e traballadoras de Fundación Penzol, a súa casa: Marián, Benito, o outro Miguel, que lle levaba os recados e os paquetes, Reme, que ao final lle pasaba os textos a máquina, cando xa case non vía e tiña que mecanografar ao tacto ... E os amigos que o ían visitar ... E os libros, o xaruto despois de comer, unha fechiña de whisky, a música? Marchabamos para Cuba, para México, para Bos Aires e preguntabámoslle: «¿Que queres que traiamos, Paco?». E don Paco sempre respostaba o mesmo: papeis ...

Papeis para a Penzol. Papeis para a memoria do que somos. Libros, cartas, documentos. Testemuños do galeguismo e da cultura de noso, porque «as cousas existen se sabemos delas, se sabemos logo transmitilas, explicalas, documentalas diante das novas xeracións, diante do mundo que queira saber de nós». A iso dedicou a vida: a saber de nós, a construír o edificio común, mesmo nalgún momento a evitar que o edificio soñado se derrubase, estragado pola furia e a barbarie.

Non quero escribir, nin do intelectual nin do editor, nin do xornalista, nin do escritor, nin do académico? Méritos abondo hai no seu currículo, que xa outros glosaron. Tampouco é a primeira vez que escribo de don Paco: Francisco Fernández del Riego. Quero lembralo dende a súa dimensión humana e dende o afecto: aquel pulo contaxioso, xigantesco, que empuxaba, arrastraba, prendía o lume do entusiasmo (e da esperanza) mesmo no medio da fraqueza. Repasade a correspondencia entre el e Carballo Calero, cando preparaban a Historia da literatura galega , texto a texto, libro a libro, recuperando documentos de onde case que non os había. Lembrade as horas de dedicación á biblioteca e arquivo da Fundación, dende a súa creación en 1963 ata xaneiro deste mesmo ano, cando xa non lle quedaban máis forzas. Dedicación desinteresada e sen retribución ningunha. Pensade se sería posible a obra de Álvaro Cunqueiro, afastado en Mondoñedo nos anos 50, sen os ánimos, consellos, aguilloamento entusiasta do seu amigo da Lourenzá. Valorade as miles de páxinas escritas, iniciativas institucionais como a creación do Día das Letras Galegas, a ponte aberta cos exiliados, o estímulo constante ás novas xeracións ...

Pídolle prestado o título deste artigo ao amigo Agustín Fernández Paz: «O único que nos queda é o amor». Neste caso non é o único. O amor é sementeira. O amor é contaxioso, o auténtico combustible que alimenta a vida, a esperanza, o futuro que soñamos (porque antes o soñaron os pais e os avós), ao que non renunciamos. No currículo de don Paco o amor a Galicia, á causa da liberdade, aos amigos, ás novas xeracións, éncheo todo, coma un río caudaloso que nos vivifica. Paseniñamente, estamos a despedir unha xeración irrepetible. Somos o que soñamos. A vida dos seres humanos está feita dos soños, gustaba de dicir Cunqueiro, parafraseando a Shakespeare. A Galicia moderna é o froito desta vizosa semente.

[Artigo de Víctor F. Freixanes, publicado en La Voz de Galicia o 28 de novembro de 2010, dous días despois do pasamento de Del Riego.

Moi fermosas estas palabras de Freixanes na súa lembranza de Francisco Fernández del Riego.
Fermosas e certas.
Porque, tal como di Freixanes, a semente da xente que loitou por Galicia en tempos tremendamente difíciles, é coma un río caudaloso que nos vivifica. Somos o que soñamos]

sábado, 27 de novembro de 2010

Para min, Paco

Francisco Fernández del Riego, Lourenzá, 1913 - Vigo, 2010

No ano 1955, despois de máis de 15 anos sen ir a Galicia, fixen unha viaxe ás miñas terras de Láncara e Santa Comba. Logo, en tren, cheguei a Vigo. E non me atrevía a subir e chamar á porta da editora. Pasei media hora dando voltas por diante do portal sen decidirme. ¿Que ía dicir eu? ¿Como ía desturbar o traballo dos que alí estaban? Alí cobraban forma os libros que eu esperaba en Barcelona con tanta impaciencia. O que eu non sabía aínda era que Fernández del Riego, ou Salvador Lorenzada ou Cosme Barreiros, ou Adrián Soutelo, eran o mesmo home, e que alí, xenerosamente, nun esforzo que eu non podía nin maxinar, un home corrixía probas, facía paquetes, cargaba con eles para levalos ó correo, falaba cos escritores intentando convencelos para que escribisen un libro que non se lles podería pagar. Era o home do esforzo ilusionado, sen caer nunca no desalento, a peza clave daquela empresa cultural nuns tempos en que todo era arriscado. Coñecín logo, xa no 1957, outros homes de Galaxia -Piñeiro, Xaime Isla- e teño con eles todos unha débeda que nunca poderei pagar.

Foi en 1957, noutra viaxe, cando por fin decidín subir os chanzos que levaban á editora. Foi un día feliz, deses que un non esquece xamais. Por fin descubrín quen era del Riego -don Paco, para min, entón. Tiñamos cruzado xa algunhas cartas, sempre coa prudencia conveniente, non fósemos tentar a curiosidade dos censores. Eu sabía que abrían as cartas. Un día viñéronme buscar á casa dous policías e leváronme a Vía Layetana [en Barcelona], onde estaba, e aínda está, a Xefatura de Policía. Interrogoume un tal Núñez. Tiña riba do seu escritorio unha morea de cartas, de Paco, e moitas de Piñeiro. Primeiro amolecéronme facéndome esperar oito horas nun corredor estreito, sen que ninguén falase palabra comigo. Todo o interese daquel Núñez, ou de quen o mandase, porque tiña pinta de mandado, era saber os nomes dos que formaban a célula comunista (sic) que eu constituíra por orde de Piñeiro e Del Riego na Universidade e no Centro Galego. E sabían, dicía Núñez, e tíñano moi claro, que eu era o pau de palleiro do contubernio aquel. Eu, ó servicio do perigosísimo Fernández Del Riego, que continuaba imperturbable a facer paquetes de libros, a corrixir probas e a convencer ós escritores para que escribisen. Moitos libros que son hoxe clásicos da Literatura Galega debémolos á teimosía de Don Paco.

Recobro hoxe desde a distancia de moitos anos, aquela ilusión aínda non perdida. Acariñar a cuberta do libro, mesmo o paquete que me entregaban na central de Correos -tantas veces aberto pola censura. Tiven a fortuna de coñecer aqueles homes: Paco Del Riego, Piñeiro, Xaime Isla Couto, e sen eles, poida que nunca dese entendido tantas cousas que constituíron a miña vida, cousas que había que dicir de boca a orella e con medias palabras. Sen as súas cartas e a súa amizade, e o seu exemplo, a miña vida había ser moi outra e, sen dúbida, nunca tan chea de ilusión e de esperanza.

[Anaco do artigo de Basilio Losada incluído no libro de homenaxe a Francisco Fernández del Riego, publicado en 2002 pola fundación Premios da Crítica-Galicia]

Francisco Fernández del Riego, por Xosé Ramón Barreiro

Francisco Fernández del Riego, Lourenzá, 1913 - Vigo, 2010


Vin a Paco Del Riego, por vez primeira, na silenciosa sala da Biblioteca Penzol. Sen coñecerme e posiblemente por investigar temas galegos acolleume con agarimo. Fixeime nel: estaba sentado mirando con atención algúns papeis, cada pouco un investigador acercábaselle para consultar algo, Paco fixaba por un momento os seus ollos nos papeis e de inmediato ía buscar un libro, unha revista, unha caixa. Entregaba o material sen perde-lo tempo e tornaba á súa lectura. Pareceume un deses catedráticos sabios que valoran o seu tempo e o dos demais. Despedinme del e novamente sentín na súa voz profunda un afecto que me conmoveu.
...
Comprobei que estaba ante un home, endexamais afastado do ideal da galeguidade, pero radicalmente independente de partidos, de grupos ou de consignas. Independente de espírito que é a forma máis nobre, aínda que a máis difícil, de vivir.
Comprobei, ademais, que é honesto e limpo. A súa honestidade está contrastada por unha traxectoria recta, fiel sempre á liberdade, á democracia e a Galicia, sen desviacións e sen apaños. Limpo, ademais, de todo interese económico e de promoción social. Sei que cando chegue a hora final a morte atoparao, como cando naceu, lixeiro de equipaxe.
Vin que era activo e tenaz. Asume as responsabilidades co vigor dos trinta anos. Está atento ás opinións dos demais, asume con determinación os avances tecnolóxicos, non deixa que apodrezan os temas, e aposta sempre pola modernidade. É agora cando entendo como, sen recursos e nun contexto hostil, foi capaz, en íntima conexión con Ramón Piñeiro, outro gran intelectual galego, de levar sobre o seu lombo e durante tantos anos a Editorial Galaxia que é tanto como leva-lo peso da cultura escrita de Galicia producindo o milagre de sementar de libros galegos as cidades, as vilas, os colexios e as escolas do país.
Paco é apaixonado polas causas nobres e este sentimento, que non esmoreceu cos anos, translócese nos seus ollos azuis que cando se anoxa énchense dun furor que, afortunadamente, é pasaxeiro.

[Anacos do artigo de Xosé Ramón Barreiro Fernández incluído no libro de homenaxe a Francisco Fernández del Riego, publicado en 2002 pola fundación Premios da Crítica-Galicia]

Recordos de irmáns

Francisco Fernández del Riego, Lourenzá, 1913 - Vigo, 2010


Nunha ocasión, alguén achegado á familia, díxolle á miña nai: "¡Que fillos ten, dona Amada, xa pode estar contenta!" "Bueno -dixo ela-, os meus fillos son traballadores, moi traballadores".
Se eu tivera que definir a Paco e darlle un alcume axeitado, diría que é un traballador nato. ¿Alguén reparou no dedo corazón da súa man dereita? Está completamente desfigurado de tanto escribir. E iso que ten unha maquiniña dos anos da Polka que lle axuda non pouco nesa tarefa. Sempre foi traballador. Acórdanseme os anos do seu bacharelato cando volvía do colexio nas vacacións do verán e reuníanos ós máis cativos da casa e facíanos ler en voz alta. Logo facíanos dictados cargándonos nos uves como se facía no inglés, francés, portugués ou latín. E isto quizáis contou para que ningún de nós tivese faltas de ortografía.

Pero o traballo teimudo e de aguante -é capaz de estar traballando arreo todo o día sen parar máis que para comer- non é a única virtude súa. A bondade, tamén innata, podería caracterizalo.


[Anaco do artigo de Ana María Fernández del Riego incluído no libro de homenaxe a Francisco Fernández del Riego, publicado en 2002 pola fundación Premios da Crítica-Galicia]

Firme como un xuramento

Francisco Fernández del Riego, Lourenzá, 1913 - Vigo, 2010


Si que foi «firme como un xuramento», para empregar a expresión dun verso de Díaz Castro. Foino en todo na súa longa e frutífera vida, maiormente na súa entrega ao país, que nunca coñeceu desmaio, que sempre alimentou ilusión, que se moveu pola súa fe inmensa no porvir de Galicia e da súa lingua, unha fe que semellaba a encarnación do dito de Sören Kierkegaard de que a fe é a máis alta dimensión do ser humano. Toda a súa vida de patriota e de amigo estivo asinada por esas notas, que facían del unha persoa singular. Porque Galicia tivo sempre homes excepcionais, pero case nunca persoas que fosen quen de poñer en práctica empresas colectivas, de planificar e controlar a realidade prosaica do quefacer de cada día, de poñer en práctica o que outros -aínda que el tamén- debuxaban ou suxerían como unha idea. El facíaa realidade. Vivín con el, á súa beira, os momentos máis difíciles de Galaxia, da Fundación Penzol e da modernización da Academia. Ao menos as dúas primeiras, sen o seu esforzo, sen a súa dedicación, sen o seu empuxe movido pola ilusión e a fe, non terían hoxe ningunha realidade. Non esaxero a nota. Rexistro tan só unha realidade. E algo semellante ocorreu coa RAG. Baixo a súa presidencia incorporáronse membros electos que por diversas razóns se negaban a ler os seus discursos de ingreso -eu entre eles. Foinos convencendo a todos para que nos fósemos incorporando, e baixo a súa presidencia nunca se deron frivolidades (e aínda aldraxes á cultura galega) nos nomeamentos nin nas honras anuais da Academia a figuras das nosas letras. Foi un privilexio para min sermos amigos, vivir con el día a día as súas angustias económicas polos proxectos en camiño, o que el estimaba desleixo ou despreocupación dos demais compañeiros de equipo, que non querían saber de cousas prácticas, e sentir cada día os latexos da súa forza organizadora, da súa fe e da súa dedicación a este país, sempre firme como un xuramento.

[Artigo de Xosé Luis Franco Grande, publicado en La Voz de Galicia o 27 de novembro de 2010, un día despois do pasamento de Del Riego]

quinta-feira, 25 de novembro de 2010

Mil primaveras máis para Galicia

Álvaro Cunqueiro, Mondoñedo, 1911 -Vigo, 1981


Louvado sexa Deus
porque me permitiu nacer, medrar, facerme home e agora envellecer neste grande reino que chamamos Galicia; neste grande reino do Fisterre que vai desde os montes ata o mar, onde brillan os pés do vento; este país dos dez mil ríos, do vello camiño das peregrinacións, este país dos mil vales, este país fermoso e eternamente verde, Patria querida, a terra no senso barresiano: as patrias son a terra e os mortos.
Gracias a Deus por este Reino.

Louvado sexa Deus tamén por terme dado o don da fala.
Por terme ensinado a dicir "rula" e "abidueira" e "dorna" e "ponte" e "fonte",
e entón eu sabendo estas palabras era verdadeiramente dono da rula e da abidueira e da dorna e da ponte e da fonte.

As miñas invencións, e as miñas maxias teñen embargante
un senso máis fondo: por riba e por baixo do que eu fago,
eu quixen e quero que a fala galega durase e continuase,
porque a duración da fala é a única posibilidade
de que nós duremos como pobo.

Eu quixen que Galicia continuase, e ó lado da patria terreal,
da patria que son a terra e os mortos,
hai esta outra patria que é a nosa fala.

Da medida das cousas


Ti dis: Galicia é ben pequena. Eu dígoche: Galicia é un mundo. Cada terra é como si fora o mundo inteiro. Poderala andar en pouco tempo do Norte pra o Sul, do Este pra o Oeste noutro tanto; poderala volver andar outra vez e máis; nona has dar andado. E de cada vez que a andes, has atopar cousas novas e outras has botar de menos. Pode ela ser pequena en extensión; en fondura, en entidade, é tan grande como queiras, e dende logo, moito meirande de como ti a ves. ¿Non din os filósofos que o home é o "microcosmos", o compendio, o resume do universo todo? Pra canto máis unha terra con tódolos homes que nela viven, un pobo, que, se cadra, é unha sorte de Adam Kadmon ... Do grandor do teu esprito depende todo; canto máis pequeno sexa, máis terra precisará. Si o teu pensar é fondo, a túa terra, pra ti, non terá cabo, nela estará o mundo con tódolos seus climas. Si o teu pensar se detén na codia das cousas, non digas tampouco: Galicia é ben pequena: es ti, que endexamais poderás concebir nada grande.

[Texto tomado de Leria, de Vicente Risco]

segunda-feira, 8 de novembro de 2010

Todo o sabía Balzac

Honoré de Balzac, Tours, 1799 - París, 1850

Pois Balzac - esta é a nube de misterio impenetrable que aboia arredor da súa figura- deixou de estudar e experimentar nos seus anos de creación, deixou de observar a vida, como por exemplo Zola, quen, antes de escribir unha novela, preparaba un bordereau para cada personaxe, ou como Flaubert, que revolvía bibliotecas para escribir un libro do grosor dun dedo. Balzac, pola contra, regresaba poucas veces ao mundo situado fóra do del, permanecía fechado na súa alucinación coma nun cárcere, chantado ao potro de tortura do traballo, e o que traía canda el as veces que facía unha das súas breves excursións á realidade, cando ía rifar co seu editor ou entregar as galeradas á imprenta, ou xantar cas dun amigo, ou fuchicar nas tendas de bric-à-brac de París, era máis confirmación ca información. Pois no momento no que comezou a escribir, por algún camiño misterioso estaba enchoupado xa do saber de toda a vida, xuntado e almacenado no seu interior, e, xunto coa figura case mítica de Shakespeare, o meirande enigma da literatura universal posiblemente é saber cómo, cándo e ónde conseguiu este enorme acopio de coñecementos verbo de todas as profesións, materias, temperamentos e fenómenos. Durante tres ou catro anos de adolescencia traballou de escribinte dun avogado, despois foi editor e estudante universitario, pero nese período tivo que telo asimilado todo, esta plétora inexplicable e infinda de feitos, o coñecemento de todos os caracteres e fenómenos. Tivo que ser un observador incrible durante todos estes anos. A súa ollada tivo que enchouparse de canto vía con extrema avidez, coma un vampiro, e almacenalo nun interior, nunha memoria, na que nada volvía amarelo nin se perdía, nada se misturaba nin se corrompía, na que todo estaba ordenado, conservado, amoreado, sempre preparado e volto do lado esencial, todo armado con resortes e saltando tan pronto como el o tocaba suavemente coa súa vontade e o seu desexo.

Todo o sabía Balzac: os procesos, as batallas, as maniobras bursátiles, as especulacións de terreos, os segredos da química, os manexos dos perfumistas, as artimañas dos artistas, as discusións dos teólogos, o funcionamento dun xornal, a ilusión do teatro e a deste outro escenario, a política. Coñeceu a provincia, París e o mundo, el, o connaisseur en flânerie, lía coma nun libro nos engurrados trazos das rúas, sabía de cada casa cando foi construída, por quen e para quen, decifraba a heráldica do escudo sobre a porta, recoñecía toda unha época a partir do tipo de construción e ao mesmo tempo sabía o prezo dos alugueres, poboaba de xente cada andar, colocaba mobles nos cuartos, enchíaos dunha atmósfera de felicidade ou de infortunio e deixaba que o Destino tecese a súa invisible rede dende o primeiro ao segundo andar, do segundo ao terceiro. Tiña uns coñecimentos enciclopédicos, sabía canto valía un cadro de Palma Vecchio, canto custaba unha hectárea de terra de pastos, unha malla de encaixe, un tílburí ou un criado, coñecía a vida da xente elegante que, vexetando entre débedas, despilfarraba vinte mil francos no ano; e dúas páxinas máis adiante aparece de novo a existencia do miserable rentista, en cuxa vida, levada adiante con dificultade, un paraugas desgarrado, un vidro de ventá roto, convírtese nunha catástrofe. Unhas cantas páxinas máis e o novelista encóntrase entre os pobriños das portas, vai atrás deles, ve como gañan os seus catro sous, ve ao pobre Auvergnate, o augador, cuxo meirande desexo é non ter que arrastrar o barril, senón posuir un cabalo, pequeno; ve ao estudante e á costureira, todas esas existencias case vexetais da gran cidade. Ábrense miles de paisaxes, todos preparados para ser colocados detrás dos destinos descritos polo novelista, a formalos, e todos aparecen máis claros para el despois dun instante de contemplación que para outros despois de anos de teren vivido neles.

[Do libro Drei Meister (Balzac, Dickens, Dostoievski), de Stefan Zweig]

sábado, 6 de novembro de 2010

Gañadores do "I Concurso de Nova Poesía Galega"






O xurado constituído con motivo do "I Concurso de Nova Poesía Galega", convocado pola editorial discográfica "Ruada", ven de emitir o seu fallo, seleccionando como merecedores do premio aos seguintes poemas, que serán publicados nunha edición sonora:


Poema "Alo aeternis", de Mauro Leiras. Mondoñedo.
"Pensativa a aboa presinte na tarde o seu fin", de Xúlio L. Valcárcel. Santiago.
"Contra as pedras batendo", de Lolis San Simón.
"Painai", de Manuel Rivas. A Coruña.
"Velahí a cibdade", de Mº do Pilar Costa Maquieira. Vigo.
"Loita final no paraíso perdido", Xosé Daniel Álvarez Iglesias. Pontevedra.
"Breixohom é o señor das augas todas", de Xosé Vázquez Pintor. Cangas do Morrazo.
"Negro 19", de Luis Rey Moure. A Coruña.
"Vello Pel Roxa", de Xosé Uxío Diz Tilves. Marín.
"Canto íntimo á muller de terra adentro". Félix Vergara Vilariño. Samos.
"Poema a Cari". Alité Serantes Gómez. Fene.
"Imos amar muller o noso tempo", Miguel Anxo Fernán Vello. A Coruña.

Integraron o xurado os poetas Xavier Seoane e Cesáreo Sánchez, xunto co escritor e mentro de "Ruada", Constatino Rábade.
O critério seguido polo xurado foi o de seleccionar aquiles poemas que dentro de un nivel de calidade, mostrasen unha variedade representativa das diferentes formas de expresión presentadas.

[Noticia aparecida en "La Voz de Galicia" o 25 de xullo de 1981]

Otero Pedrayo na homenaxe a Lamas Carvajal

Otero Pedrayo, Ourense, 1888 - Ourense, 1976


¿Que lle ocurriu a Otero Pedrayo nos actos adicados á lembranza de Lamas Carvajal?

Encontrei esa pregunta no libro Un epistolario de Ramón Piñeiro, nunha carta datada en Lugo o 17 de novembro de 1949. Pero a resposta non estaba nese libro. Foi na biografía que Carlos Casares escribiu sobre Otero Pedrayo onde a encontrei, xustamente na páxina 177, onde di:

En novembro de 1949 cúmplense cen anos do nacemento de Valentín Lamas Carvajal e a cidade de Ourense disponse a rendirlle oficialmente homenaxe. Con tal motivo, o Concello programa un ciclo de conferencias, no que invita a participar a Otero, e a inauguración dun monumento ao popular poeta e periodista ourensán. O día 11 pola mañá celébrase un acto solemne no Teatro Avenida, ao que asisten as autoridades provinciais e locais baixo a presidencia do gobernador civil. Otero pronuncia o discurso da velada en castelán e del di que “a Lamas Carvajal no puede recordársele solo, hay que poner a su lado, formando el cortejo de los iluminados, a Nicomedes Pastor Díaz, a Pondal, a Rosalía, a Curros …”, segundo transcribe o diario local, que por razóns obvias omite na lista o nome de Castelao, que Otero incluira no cortexo citado. Ao gobernador non lle gusta a alusión ao exdeputado e político galego exiliado e hai algún momento de tensión, que non transcende apenas máis alá do círculo de persoas próximas a el.

Pedrayo sabía que citar a Castelao naquel acto era unha provocación. ¿Por que o fixo? ¿Había algunha razón especial? De novo, para atopar a resposta tiven que viaxar a outro libro. N’Os anos escuros, na páxina 50, Xosé Luis Franco Grande dinos:

Naturalmente, as súas referencias a Castelao [as de Ramón Otero Pedrayo] eran continuas. Pero don Ramón nunca nos facilitou datos moi concretos relativos á vida de Castelao. A súa referencia a Daniel era dun misticismo total. E este misticismo envolvía a conversa e non precisaba referirse a feito ningún. Non deixa de ser curiosa esta actitude de don Ramón, que por aqueles anos non pronunciaba unha soa conferencia na que non aludise a Castelao. Lembro que nunha ocasión, por estes anos, Méndez Ferrín dixérame, ao rexistrar este feito, que don Ramón fixera a promesa de que, sempre que interviñese nun acto público, falaría de Castelao. O certo é que así se producía sempre don Ramón, dicindo sempre que el non era máis que unha ponte entre Castelao e a nova mocidade.

O libro de Franco Grande é (en certa maneira) outra cara do prisma. Quero dicir que me permitiu achegarme a Ramón Piñeiro dende o punto de vista das vivencias dos rapaces que chegaban a Santiago por aqueles primeiros 50. Das cualidades de Otero Pedrayo que admiro (e son moitas) cítovos dúas: fidelidade (neste caso a Castelao, o irmán ausente) e valentía (porque Pedrayo era consciente de que citar a Castelao naquel contexto era unha provocación e podía ter consecuencias para el).
Carlos Casares continúa o relato do que pasou aquel 11 de novembro de 1949:

Pola tarde ten lugar a inauguración do grupo escultórico realizado por Failde no xardín do Posío. Presiden novamente as autoridades e entre os asistentes hai agora certa profusión de camisas azuis. Otero, pese a todo, fala en galego e pronuncia entre outras as seguintes palabras:

"Lamas amou este xardín como amou a língua galega, língua noble na que o rei Sabio cantou á Nosa Señora. Moitas cousas, aínda as máis sólidamente afincadas, pasan e desaparecen co tempo; pero a poesía galega vive e perdura ao traverso dos vates que lle diron valor universal á lírica da nosa terra".

O discurso en galego, a alusión ás cousas solidamente afincadas que pasan e desaparecen, engadidos ao incidente da mañá, provocaron a irritación de algúns dos elementos presentes. Cando as palabras de Otero chegaban ao final, o gobernador civil, visiblemente molesto, enviou un emisario ao director da banda de música para que interpretasen o “Cara al sol”. As autoridades e algunhas persoas ergueron ostentosamente o brazo, pero a actitude valente e digna de Otero, que escoitou o himno en silencio e cos brazos caídos, foi imitada pola maioría dos asistentes, que ao finalizar o rodearon e acompañaron hasta a súa casa da rúa da Paz.

De novo somos testemuñas da súa valentía, unha valentía que, na situación descrita (o ano 49 e en presencia das autoridades e dos falanxistas) destaca fondamente. Pero había algo que me chamou a atención … ¿Por que Pedrayo falou pola mañá en castelán e pola tarde en galego? ¿Había algunha razón? Foi (de novo) noutro libro (outra peza dun crebacabezas que eu ía construíndo pouco a pouco mentres lía a documentación) onde encontrei a resposta. En Oteriana, na páxina 71, Alonso Montero, referíndose ao que pasou ese día na homenaxe a Lamas Carvajal, dinos:

Nesa “crónica” [refírese Alonso Montero a un artigo que publicara anteriormente sobre Pedrayo] non maticei que don Ramón, no discurso da mañá, representaba, en ausencia do presidente, Manuel Casás, á Real Academia Galega, razón pola cal falou en castelán, daquela a língua interna e externa da Academia, especialmente nas intervencións do señor Casás … Xa publicado o meu artigo, Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda pon nas miñas mans un documento (en fotocopia) moi valioso para interpretar correctamente os dous discursos do 11 de novembro de 1949: unha carta de don Ramón a don manuel Casás, escrita dous días despois dos sucesos, na que lle explica o seu comportamento idiomático. Na carta acláralle que utilizou a língua galega só no discurso da tarde, discurso –precisa- no que xa non representaba á Academia, xa só se representaba –con tódalas consecuencias- a si mesmo.

Como puidestes comprobar no post de hoxe, foi a través de diferentes e variadas lecturas como fun encaixando as pezas para comprender mellor cousas da nosa historia que, penso, nunca deberiameos esquecer.
Detrás desa homenaxe a Lamas Carvajal aquel 11 de novembro, hai fidelidade a Castelao e hai, sobre todo, unha gran valentía para defender o noso idioma nunha situación tremendamente difícil.
Detrás desa homenaxe, detrás dese acto de valentía, está Ramón Otero Pedrayo, unha figura cunhas cualidades humanas realmente excepcionais.

sexta-feira, 5 de novembro de 2010

RETRINCOS DO MAR: A BATEA





O abrente escomeza a lanzar as súas raiolas cheas de vida. Nos lonxanos petoutos atópa-se a lus que escorrega. E un home camiña. Móve-se silandeiro polas rúas, vai soio. Loitando co frío que curta, forza o paso i esperguiza os brazos; ergue a testa e olla ao seu redor: non hai máis que casas.

Xa vai saíndo dese mundo de formigón e masas xeométricas. Agora desigue un vieiro arredado, á veira de eucalitos e piñeiros. E dapouco, solermiño, chega a Meloxo. Eiquí a lus xa é dona e siñora.

Non hai tebras nin gatos mouros con ollos brillantes que axexen.

O home rube estradas, baixa estradas i entra nunha casa. Alí fala con outra persoa, i as verbas furan a mañá silandeira. Múda-se de roupa e volta a camiñar. Agora non vai soio.

Andando antre terras, cheirando a frescura da mañá, das follas, das erbas, e ouvindo o chío dos corvos que voan inquedos. O mar ólla-se detráis duns verdecentes e malencólicos chopos.

Están xa na rampa e ruben á dorna. O vento mareiro péga-lles na face. Un rema, outro mira. Un pensa, outro pensa. Os dous reflesionan. Matinan no mar, nas ondas, nas gueivotas que enriba deles voan. Nos peixes, nos barcos, nas dornas.

O tempo pasa.

Chegan ao barco e deixan a dorna ancorada. Xa se ouve o motor e a hélice avanta.

Eles non saben que a iauga é un composto químico formado por H2O, que ten cloruro sódico e outras cousas, pero saben que a iauga é salada.

E saben que nela hai un mundo complexo de vida: de argazos, de peixes, mariscos.

O tempo pasa.

Van-se metendo nun laberinto de casas flotantes. E ven-se as gueivotas, raíñas do ar.

O barco vai frenando ate que se para diante dunha batea. Amárran-no ben -para que non escape- i entón, dempois de poñer-se os guantes escomeza o traballo.

Un home está no barco e outro na mexilloeira.

Un fai funcionar o maquinillo e outro ten conta das cordas para que o mexillón soba paseniño e sen problemas. Todo vai moi vencellado: a forza e o callo, a maña e a forza.

Cómpre aclarar aquí que o maquinillo é unha roda que serve pra erguer a corda.

Está perto o mediodía, e no intre, xa está a cuberta da batea chea de bivalvos xunto cuns cantos foraños: estrelas de mar, ourizos, mexonas, esponxas, cangrexos e algún que outro peixiño despistado.

Tamén a parrilla enceta a prestar servizo. Catro maos peneiran enriba dela. Os mexillóns, que veñen do mar enredados, sepáran-se e clasifícan-se en grandeiros, medianos e pequenos. Uns pra eiquí, outro para alá.

E mentres estas tarefas se desenrolan o mar está-se a picar e o cercio pega máis forte, a pesares de que o ceu se atope esparexido e sen nubres que ameazen tronada. Non hai apuro.

O relox ten o seu rol no traballo bateeiro: anunza a esprada hora do xantar. Cada un dos tripulantes pescuda un logar prá comesta. As augas recollen os restos, as latas van parar ao fondo. E as gueivotas pican o que poden: un anaco de pan, unha sardiña ou queixo desprezados pola mau do home. Pra todos hai festa.

Mas é dito ben sabido que as cousas, se son boas, finan antes. E hai que voltar ao traballo.

Os dous homes seguen a estar de pé, peneirando e peneirando, ollando a todas veiras e falando dos acontecimentos da vida no mar. E de súpeto cae a choiva mortal dunha mexona. I entón hai que agoantar-se -porque non resta outra cousa- e chiar ou berrar pero namáis. Son “gajes” do oficio.

Se cumpre, e todo vai ben -lixeiro-, ás catro da tarde xa están recollendo. O mexillón pequeno méteno nun saco e ala!, a chumbalos na auga. Logo baldéa-se a batea deica que fica limpiña.

Os motores acénden-se. Empeza o retorno.

O barco, cheo de sacos, navega dispacio.

Os dous homes van cansos, non rexen co corpo. Alvísca-se aló unha casa flotante que vai-se alonxando dapouco. Xa nela as gueivotas descarregan a furia da fame que aperta, comendo os restos, que o home despreza.

Todo é poesía.

Neste mundo ateigado de homes e velas. Pasa o tempo ...

Xa están na terra os Lobos de mar.

Din-se “Deica mañá”.

O tempo pasa ...

“O abrente escomeza a lanzar as súas raiolas cheas de vida. Nos lonxanos petoutos atópa-se a lus que escorrega. E un home camiña”.

[Texto publicado no Faro de Vigo o 6 de outubro de 1978]

quinta-feira, 4 de novembro de 2010

O señor da casa grande de Cima de Vila


Otero Pedrayo, Ourense, 1888 - Ourense, 1976


Otero Pedrayo, nas tertulias, era algo sorprendente. Un sabio. Falaba el e todos calabamos. Era, ademais, un cabaleiro. Moi asequible, sempre buscando o saúdo pola rúa. Recordo varias anécdotas. Unha vez no cine Avenida había unha homenaxe a Curros Enríquez. El era o presidente e ocupaba o centro da mesa presidencial. O público era urbanita, da cidade, con traxe e garavata. Pero mira por onde, perdeuse por alí un paisano da aldea, coa súa roupa de pana e os seus xeitos labregos. (Daquela a sociedade era moi clasista. Cada ovella coa súa parella). O pobre labrego andaba a buscar arranxo para sentar nalgún sitio, pero non se axeitaba moi ben entre tanto señorito engaravetado. Otero Pedrayo, desde a presidencia, viuno, ergueuse, dirixiuse a el, botoulle a man polo lombo e axudoulle a buscar sitio nunha butaca. Isto vino eu. Penso que os demáis nin se fixaron.

Acábovos de copiar un anaco dunha mensaxe que me enviou Víctor Campio o 21 de setembro de 2005. Fala de Otero Pedrayo e do seu profundo humanismo. Un humanismo que é imprescindible coñecer para achegarnos á figura de Otero Pedrayo, para comprendelo a el e para comprender o que fixo por Galicia. Neste post comento que entre as cousas que Víctor Campio me deu cando lle fixen aquela primeira visita, a que tiña un maior valor emocional para min é o díptico coa oración fúnebre, lida polo franciscán padre Xosé Isorna no funeral (‘corpore insepulto’) por don Ramón Otero Pedrayo. Nese díptico dise:

“Toda persoa que ama, neste mundo, ao home e á terra, escomenza, nese intre, a facer o niño da súa vindeira gloria. DON RAMÓN, aquí, na terra, gañou dous ceos, e ganounos a pulso, á retesía, á forza de amor e con ardimento de heroica xenerosidade, de xentil cabaleirosidade.
O primeiro é o ceo dos corazóns de todos os galegos. Alí, neles, entrou pola porta da simpatía e pola virtude da sabidencia, da magnimidade, da ledicia na conversa, e tamén polo feito de querer ben a todos, de esquecer e perdoar aos envexosos –que inimigos nunca tivo-; procurando en troques falar sempre ben de todos e nunca mal de ninguén, de ser o home sempre disposto a dicir SI para toda empresa “boa e xenerosa” a favor de calquera galego. Acertou DON RAMÓN a vivir moi por enriba da política caciquil, egoísta e raposeira, e tamén a deixar de lado aos sectarismos propios dos fanáticos e dos neófitos que estrean ideoloxías alienantes que acaban sempre emprobecendo ao home e esnaquizando aos pobos”.

Noutra mensaxe, Víctor Campio ségueme a contar cousas sobre Otero Pedrayo:

Todo o que eu che poida dicir, non son máis que pequenas anécdotas que nada teñen que ver coa súa importante vida político-literaria. Pero é que eu, daquela, era un rapaz (soñeiro e poeta) que non atinguía ese difícil mundo da represión franquista. Eu "compoñía" pero non "analisaba".

Otero Pedrayo era un cabaleiro. Un nobre fidalgo nacido en Ourense e oriúndo de Trasalba, na terra dos Chaos de Amoeiro. Vivía entre Trasalba, Ourense e Santiago. En Trasalba eu visiteino unha soa vez con máis membros de "Xente Nova". Recibiunos como a familiares seus. Convidounos a un licor feito pola súa muller e recordo (moi vagamente) que nos falara, entre outras moitas cousas, da Pardo Bazán, que el coñecera de rapaz. Fixéranos un retrato dela, muller de carnes abundantes, coa súa papada (recordo esa palabra) e non sei cantas cousas máis. Pola anoitecida levounos á solaina do pazo para vermos as estrelas e deunos unha magnífica lección sobre o firmamento.

Coincidín con el algunhas veces no coche de liña, camiño de Compostela. En Lalín o coche paraba un cuarto de hora e tomabamos café nun bar. Nunca me deixou pagar, sempre se adiantaba el, aínda que eu me esforzaba por ter o honor de lle pagar alomenos algunha vez un café a tan gran señor. Pero quedeime con esa "espiña".

En Ourense, nas tertulias, vino moi pouco. El non era amigo de tertulias. (Risco, si), Polas mañáns xuntábase no bar do café Miño con Ferro Couselo, Leuter (un gran galeguista), José González Paz (Pepe do Fernando) e algúns máis, todos da súa idade.
Vivía na rúa da Paz, nun edificio no que tamén vivía Risco. En fronte vivía o Xocas (Xaquín Lorenzo) e a uns corenta ou cincueta metros, Cuevillas. Catro pesos pesados da xeración NÓS en tan curto espazo. E iso porque Blanco Amor se marchara para as Américas, senón serían cinco, xa que tamén vivía na mesma rúa.
En Santiago reuníase na sobremesa, no café Savoy, con algúns estudantes.

Cando cumpriu oitenta anos, en 1968 (creo) fixéronlle unha homenaxe en Santiago cunha misa na catedral e comida despois. Eu só asistín á misa. Predicou o meu amigo e crego Abelardo Santorum, un gran poeta e orador, que morreu sen deixar case que nada publicado.
Na comida, segundo me contou o meu amigo Augusto Valencia, seica dixo: "Case que me avergoño de ter vivido xa tanto".

Facíalles prólogos e recensións gabanciosas a tódolos que escribían en galego e llo pidían. Alguén criticouno por iso, dicindo que non tiña sentido crítico. O que non tiña era capacidade para deixar sen prólogo ou sen comentario a calquera mozo que llo pidise. Era así de bo e de xeneroso. O mesmo que Cuevillas e Ben-Cho-Shey.

Unha anécdota (que a el lle fixo moita graza): Resulta que o Orfeón invitárao a dar unha conferencia na festa de santa Cecilia. El non se negou. Nunca se negaba a falar. O Dorzán, corresponsal do "Pueblo Gallego", chamouno por teléfono para preguntarlle de que ía a conferencia. El explicoullo. Pero resulta que a última hora sentiuse indisposto e non puido dar a conferencia. Foi sustituído por outro. Pero o Dorzán, que tiña que mandar a conferencia polo coche de liña, xa a mandara. Así que ó día seguinte, no "Pueblo Gallego" saiu, con pelos e sinais, unha conferencia que Otero Pedrayo dera no Orfeón sen dala. Moito se riu. Dicía "Foi a mellor conferencia que din na miña vida".

Falábavos antes do profundo humanismo de Otero Pedrayo, e tamén vos falaba do díptico que me regalou Víctor Campio, un díptico que para min ten moito valor.
Remato este post recordando algunhas palabras dese díptico, que describen moi ben as enormes cualidades humanas de don Ramón:

“ ... e tamén polo feito de querer ben a todos, de esquecer e perdoar aos envexosos –que inimigos nunca tivo-; procurando en troques falar sempre ben de todos e nunca mal de ninguén, de ser o home sempre disposto a dicir SI para toda empresa “boa e xenerosa” a favor de calquera galego”.

quarta-feira, 3 de novembro de 2010

Castañas



Abadenga, de castiñeiro abadengo.

Alosendra, de castiñeiro alosendro, castaña de pel fina, brillante e de boa madeira.

Branca, de castiñeiro branco e castaña pequena, apertada e alongada do cu, boa e saborosa.

Brava, de castiñeiro bravo ou silvestre.

Loura, de castiñeiro louro e castaña dourada escura.

Negraíña, de castiñeiro negraíño, ou variedade de castaña escura.

Rodela ou castaña redonda, pequena, mala de sacudir, de forma de abelaira, aínda que máis grandeira, que madurece despois das outras e que se conserva mellor.

Tarabelá, de castiñeiro tarabelao, ou castaña de casca reverdella e mais estortada ou esmagada, alongada e estreita da base do que as outras e que madurece máis axiña do que a abadenga.

Verdía ou verdella, de castiñeiro verdío, ou verdello, é unha castaña nacha, estortada, esmagada ou apertada, curta e máis alongada do cu que a branca, serodia e má. Algunha vez ouvinlle chamar ás castañas verdías mandesas.

Vermella, de castiñeiro vermello.

Vilafranquiña, de castiñeiro procedente de Villafranca; é unha castaña pequeneira, de casca de cor verdello e que se conserva ben.

[Estas son as clases de castañas segundo o castiñeiro que as dá, tal e como aparece comentado no libro: Vocabulario do Concello de Paradela (Lugo), de Manuel-Ramiro Pallares López. Servicio Publicacións Deputación Provincial Lugo, na pax. 123]