terça-feira, 24 de agosto de 2010

William Faulkner en The Paris Review

William Faulkner (1897-1962)


INTERVIEWER
Is there any possible formula to follow in order to be a good novelist?

FAULKNER
Ninety-nine percent talent . . . ninety-nine percent discipline . . . ninety-nine percent work. He must never be satisfied with what he does. It never is as good as it can be done. Always dream and shoot higher than you know you can do. Don’t bother just to be better than your contemporaries or predecessors. Try to be better than yourself. An artist is a creature driven by demons. He doesn’t know why they choose him and he’s usually too busy to wonder why. He is completely amoral in that he will rob, borrow, beg, or steal from anybody and everybody to get the work done.

INTERVIEWER
Do you read your contemporaries?

FAULKNER
No, the books I read are the ones I knew and loved when I was a young man and to which I return as you do to old friends: the Old Testament, Dickens, Conrad, Cervantes, Don Quixote—
I read that every year, as some do the Bible. Flaubert, Balzac—he created an intact world of his own, a bloodstream running through twenty books—Dostoyevsky, Tolstoy, Shakespeare. I read Melville occasionally and, of the poets, Marlowe, Campion, Jonson, Herrick, Donne, Keats, and Shelley. I still read Housman. I’ve read these books so often that I don’t always begin at page one and read on to the end. I just read one scene, or about one character, just as you’d meet and talk to a friend for a few minutes.


Pequeno anaco da entrevista feita a William Faulkner por Jean Stein para The Paris Review. A entrevista completa podédela descargar aquí.

A carta socrática

Mais se tivese que concretar nun só exemplo a miña modesta teoría da carta en Ramón Piñeiro, eu escollería sen dubidalo a que escribira a Celestino Fernández de la Vega o 27 de abril de 1960.
Alí don Ramón trata de que o seu amigo remonte o estado depresivo no que vive, por mor da anguria que a mediocridade do ambiente lle produce. E para iso vai levando ao deprimido, como en conversa, dun razoamento a outro para producir nel a reacción positiva da verdade. Comeza cunha afirmación do meirande interese para nós: “Ti sabes moi ben que a necedade ambiental andivo sempre inseparablemente unida á vida cultural máis pura e valiosa. ¡Ou, se Socrates, ou Cervantes, ou Kant nos contaran as súas íntimas experiencias co ambiente! Mais eu coido que unha das máis radicais esixencias éticas da cultura é mesmamente a loita eficaz contra a necedade ambiental”. Axiña, Piñeiro chega a formular nidiamente a súa mensaxe: “O solipsismo espiritual é un grave pecado contra a cultura”, non é de recibo illarse e non loitar creativamente contra as facticidades limitadoras dos demais. O carácter socrático da súa misiva brilla xa no momento da despedida epistolar: "Confío en que non tomarás a mal a claridade con que che falo, que está dictada, e ti ben o sabes, pola sinceridade amistosa. Todo o que che digo sae do máis íntimo da miña conciencia. Creo honradamente que responde á verdade”.

Esta carta está extraída do número 146 de Grial, dun artigo de Darío Villanueva titulado: A carta socrática de Ramón Piñeiro. Nela comprobamos como Ramón Piñeiro fai por ilusionar e por dar ánimos non soamente aos rapaces (como vimos na carta a Xosé Luis Allué) senón tamén a xente do seu tempo.

En máis dunha ocasión faleivos do impresionante e duro que foi o labor de Ramón Piñeiro, e tamén comentei que o paso do tempo ten (entre outros) o efecto perverso de que non apreciemos na súa verdadeira dimensión ese esforzo, realmente heroico.
Porque o certo é que as circunstancias nas que se desenvolveu
Galaxia (nunha ditadura e dirixíndose a unha sociedade cuxas clases medias, altas, e mesmo unha parte das baixas, consideraban ao galego como un signo de incultura), nesas circunstancias, digo, o máis normal é que calquera que se enfrontase a ese esforzo se derrubase, que acabase por renderse, que admitise que era inútil, que lles sería imposible introducir cambios significativos na sociedade na que vivían.
O que está claro é que se ese esforzo se levou adiante foi porque os protagonistas eran xente cunhas condicións realmente especiais (cun amor enorme a Galicia e unha fortaleza psicolóxica asombrosa), como é o caso de Ramón Piñeiro.
Xustamente nesta carta vémolo dándolle ánimos a Celestino Fernández de la Vega nun momento no que, ante a dureza da situación á que se enfrontaban, Celestino se deixara vencer pola depresión. Ramón Piñeiro guíao, a través de razoamentos, co obxectivo de axudarlle a superar a frustración reiterada que lle produce “a necedade ambiental”, é dicir, o entorno, as circustancias que, como xa comentei, eran tremendamente duras.


Non é esa a única carta que mandou Ramón Piñeiro dando ánimos, facendo por manter acesa a ilusión e intentando que os compañeiros non se derrubasen.

Hai unha (que a min me impresionou moitísimo) que lle enviou a
Otero Pedrayo e que recolle Alonso Montero na páxina 199 do libro Ramón Piñeiro ou a reinvención da cultura galega. Esa carta axúdanos a comprender o duros que foron aqueles anos de posguerra e o labor, realmente heroico, de Ramón Piñeiro.

Carta a un crego xesuíta

Rimini 20 de xaneiro de 1920, Roma 31 de outubro de 1993


Meu querido Padre, vostede pídeme algunhas notas sobre a concepción espiritual do meu mundo cinematográfico.
Non é doado contestar a esta pregunta, porque nunca me plantexei desenvolver nas miñas películas unha concepción particular da vida.
Podería alegar unicamente isto: son un home, coma tantos outros, que está a vivir a súa propia experiencia, un home que mira con humildade as cousas que o rodean, con respecto, cunha curiosidade inxenua e sobre todo con amor. Deste amor nacen a tenrura e a piedade que sinto por todas aquelas criaturas que vou encontrando. Non son pesimista, nin quero selo, pero as miñas preferencias inclínanse por aqueles que máis sofren, que son vítimas da maldade, da inxustiza e do engaño.
Non me sinto quen de condenar a ninguén, pero gustariame poder axudar a todos co mundo das miñas intuicións e co don das miñas experiencias. As criaturas das miñas películas naceron destes contactos humanos, das voces que escoito e que recollo dentro e fóra de min, dunha profunda necesidade de contestar, sen traizoar as súas esperanzas.
Se cadra o meu mundo espiritual reside xustamente nese desexo instintivo de facer o ben a quen soamente coñece o mal, de non deixar a ninguén sumido na desesperación, en procurar que os demais vexan sempre unha esperanza, a posibilidade dunha vida mellor, en descubrir en todos, mesmo nos máis malvados, un núcleo de bondade e de amor.
No desenvolvemento destes temas profundamente humanos e comúns, atópome con frecuencia fronte a sofrementos e desventuras que superan os límites da nosa propia capacidade. É neses momentos cando nace a intuición e a fe nos valores que trascenden a nosa natureza. Xa non me son suficientes o inmenso mar e o ceo afastado que tanto amo nas miñas películas: alén do mar e do ceo, mesmo a través dunha angustia ou da dozura dunha bágoa, pódese entrever a Deus, o seu amor, a súa graza, non precisamente coma un arrebato de fe teolóxica, senón coma unha profunda esixencia da alma.
Soamente así me parece que son honrado con aqueles que sofren, e que non traiciono con humanas divagacións -soamente ricas en promesas e cálculos- aos que sempre foron mallados na vida, explotados, maldicidos, desgraciados.
Cando nas miñas películas, a carga lírica da inspiración que sempre é un acto de amor, me permite esbozar un sorriso ante un rostro en bágoas, tenderlle unha man a quen está a piques de caer na perdición, indicarlle o camiño a quen se perdeu por todos os camiños, ofrecer un ideal a quen soamente soñou con pantasmas; cando consigo descubrir as aventuras da vida e os seus engaños, teño a sensación de que non traicionei a ninguén, de que fixen o ben, non soamente aos demais, senón tamén a min mesmo.
As miñas películas non se basean na lóxica dun guión, senón nunha dimensión do amor: non se perden na polémica que non admito, e tampouco non se definen nunha mensaxe que non me sinto capacitado de impoñer aos demais.

Lo Sceicco Bianco, I Vitelloni, La Strada, Il Bidone, Le Notti di Cabiria naceron dunha soa paternidade. Neste sentido poden considerarse iguais e distintas.
Cabiria, a miña última criatura, igualmente fráxil, desafortunada e tenra, despois de tantas desventuras e o fracaso do seu inxenuo soño de amor, segue a crer no amor e na vida. Unha explosión lírica en clave musical, unha serenata cantada no bosque, fecha a miña última película, inzada de traxedia, porque malia todo, Cabiria leva no seu corazón o segredo dunha graza descuberta. Non é cousa de teimar en definir a natureza desta graza: resulta máis amable deixar a Cabiria a dita de dicirnos se esta graza é o encontro con Deus.
Confío ás miñas propias películas, querido Padre, a resposta á súa pregunta sobre a concepción espiritual do meu mundo artístico.

Carta do ano 1957 de Federico Fellini a Charles Reinert, xesuíta suízo. Son deses textos que te fan "vibrar", sentir. En concreto, neste párrafo: "Cando nas miñas películas, a carga lírica da inspiración que sempre é un acto de amor, me permite esbozar un sorriso ante un rostro en bágoas, tenderlle unha man a quen está a piques de caer na perdición, indicarlle o camiño a quen se perdeu por todos os camiños, ofrecer un ideal a quen soamente soñou con pantasmas; cando consigo descubrir as aventuras da vida e os seus engaños, teño a sensación de que non traicionei a ninguén, de que fixen o ben, non soamente aos demais, senón tamén a min mesmo."

E tamén neste:
"Se cadra o meu mundo espiritual reside xustamente nese desexo instintivo de facer o ben a quen soamente coñece o mal, de non deixar a ninguén sumido na desesperación, en procurar que os demais vexan sempre unha esperanza, a posibilidade dunha vida mellor, en descubrir en todos, mesmo nos máis malvados, un núcleo de bondade e de amor. "


Curiosamente, esta última frase ("en descubrir en todos, mesmo nos máis malvados, un núcleo de bondade e de amor") coincide co que pensaba Castelao, segundo testemuños de Otero Pedrayo e segundo se ve nas seguintes palabras da súa irmá Teresa:

"Así como recoñecen del a arte que tiña, como artista e todo iso, quero que recoñezan a súa bondade, que para min era a virtude máis grande que tiña, a de ser bo.
Era, sen dúbida, o mellor valor que tiña, para min e para todos, a bondade ... El dicía: que non había ninguén tan malo que non tivese algo bo, e ninguén tan bo que non tivese algo malo. Téñollo oído dicir moitas veces."


Unhas testemuñas sobre Castelao(as da súa irmá Teresa, as de Otero Pedrayo e outras) que recollín neste
post.
A de Fellini ... unha "lettera" moi fermosa.

segunda-feira, 23 de agosto de 2010

Enlaces sobre léxico e fraseoloxía


 -"Cadaquén fala coma quen é", de Xesús Ferro Ruibal.

-"Lingüística da cautela e da expresividade: sinónimos galegos de ‘demo’, ‘morrer’ (‘morte’), ‘porco’,‘sacerdote’ e ‘sapo’", de Xesús Alonso Montero.

-"108 fórmulas galegas" de Ramón Anxo Martíns Seixo.

-"Fraseoloxía de Pilar Guerra Otero" (Así falan en Trasar de Carballo).

-"Fraseoloxía e paremioloxía de Pilar Guerra (Trasar, Carballedo, Lugo)", de Anxo González Guerra. 

-"O labor de fraseógrafo de Manuel Leiras Pulpeiro", de Ramón Anxo Martíns Seixo.

-"Novo manuscrito paremiolóxico de Vázquez Saco", de Mª Carmen Paz Roca.

-"Frases feitas do Concello das Neves", de María Dolores Barbeito Lorenzo.

-"Locucións e fórmulas comparativas ou elativas galegas", de Xesús Ferro Ruibal.

-"Paremias selectas. Un manuscrito bonaerense (1956) de Vicente Llópiz Méndez", de Xesús Ferro Ruibal e Cristina Veiga Novoa.

-"Frases feitas do Cachafeiro (Forcarei)", de Margarita López Barreiro.

-"Aínda novos manuscritos paremiolóxicos de Vázquez Saco", de Mª Carmen Paz Roca.

-"Refraneiro de Grou (Lobios) recollido por Bieito Fernandes do Palheiro" de Xesús Ferro Ruibal.

-"Frases feitas de San Lourenzo de Abelendo", de Dorinda Penín Rodríguez.

-"Outros lances nos laños do Morrazo. Nova recollida de unidades fraseolóxicas", de Salvador Castro, Lucía Durán, Henrique Harguindey et al. 

 -"Fraseoloxía e paremioloxía de Sebil, 1", de Mª Victoria Cerviño Ferrín.

-"Fraseoloxía e paremioloxía galega anotada por José Pérez Ballesteros (1833-1918)", de Xesús Ferro Ruibal. 

 -"Fraseoloxía e paremioloxía recollidas no concello de Coristanco", de Evaristo Domínguez Rial.

-"Fraseoloxía e paremioloxía de Bergantiños", de Evaristo Domínguez Rial.

-"Dentes e moas na fraseoloxía galega", de Xesús Ferro Ruibal.

  
-"Proposta de clasificación semántico-funcional das unidades fraseolóxicas galegas", de María Álvarez de la Granja. 

 -"Locucións e enunciados fraseolóxicos. Un límite difuso", de María Álvarez de la Granja. 

-"A manipulación das unidades fraseolóxicas", de María Álvarez de la Granja. 

-"Explicitación e implicitación fraseolóxica: notas galegas", de Xesús Ferro Ruibal.

-"As locucións verbais nos dicionarios", de Pedro Mogorrón Huerta.

-"Os rexistros e os niveis de lingua na fraseoloxía: unha aproximación descritiva das locucións nun corpus textual galego", de Xosé María Gómez Clemente.

-"A fraseodidáctica: un eido da fraseoloxía aplicada", de Mª Isabel González Rey.

-"Colocacións verbais: estabilidade fraseolóxica vs. combinatoria sintáctico-semántica", de Juan Pablo Larreta Zulategui.

-"Notas para unha análise comparativa das nocións de restrición léxica e colocación", de Eva María Muñiz Álvarez.

-"A hermenéutica cultural como ferramenta para a fraseoloxía. O caso dos “dicta” populares sobre o paseo e a paisaxe", de Marcial Gondar Portasany.

-"Locucións e colocacións: algunhas causas da coaparición dos seus formantes" de Juan A. Martínez López e Gunn Aarli.

-"A estandarización do léxico", de María Álvarez de la Granja e Ernesto Xosé González Seoane.

-"Relacións entre a literatura popular e a fraseoloxía. Novas achegas", de Ana Acuña.

-"Entón, ¿é unha colocación ou non?: análise contrastiva das colocacións", de Margarita Alonso Ramos.

-"Tesouro de fraseoloxía como problema semántico e lexicográfico", de Anatolij Baránov e Dmitrij Dobrovol'skij.

-"Significacións gramaticais e sentidos colocacionais: ¿máis ca unha simple coincidencia?", de Xavier Blanco Escoda.

-"O acrónimo fraseolóxico", de Mario García-Page.
 

Estremonías

"As palabras cultas que se empregan nunha língua nun nivel superior de linguaxe poden pasar moitas veces a ser de dominio popular e a formar parte do tesouro léxico do pobo.
Coido que son moitos os que coñecen e empregan a miúdo a seguinte frase: deixa de facer estremonías, dirixida a un cativo que ou ben está facendo algunha trasnada ou ben berrando acompañándose de xestos aparatosos.
Estremonías é unha palabra popular que xa non recorda a súa base etimolóxica: a verba astronomía. Esta última voz que hoxe consideramos como palabra culta para representa-la ciencia que estudia os astros chegou a ser usada na Idade Media polo pobo do mesmo xeito que coñece e escoita hoxe voces como astronáutica ou astroloxía, pero transformou o comezo desta forma dicindo estronomía e posteriormente permutou as consoantes m e n. De aí que teñámo-la forma popular estremonía escrita incluso así á maneira vulgar en moitos textos medievais galegos.
Despois aconteceu que a figura dos “astrónomos” facendo sinos de admiración ante a contemplación da natureza celeste fixo que as estremonías quedasen convertidas non nas observacións dos astros, senón nas xesticulacións que facían os sabios.
Por iso non podemos reintegra-lo medievalismo estremonía no canto de astronomía, porque a palabra evolucionada popularmente combiou tamén de significado. Deixémonos pois de estremonías e respetémo-la linguaxe culta de hoxe. As estremonías de hoxe teñen xa pouco que ver coas astronomías etimolóxicas. As palabras van modificando ó longo dos tempos non só o seu corpo fonético senón tamén a súa relación coas cousas ou coas ideas que representan."

Texto pertencente ao apartado DEIXÉMONOS DE ESTREMONÍAS do libro Cousas da língua 1989 de Constantino García publicado na Biblioteca Gallega. Serie Nova.

segunda-feira, 16 de agosto de 2010

Sofía Cordal Piñeiro, labrega do Ribeiro de Miño, escribe unha carta en galego no ano 1888

Tres fragmentos da carta de 1888

A

Has saber, meu ben, meu caravel, que neste vrau bimei coa túa misma eixada a viña dos catro moios, a da tarruxeira, non a do balsameiro. Os acios das cepas grandes mismo parecían miniños.

Certo que agora estou unha miguiña mucha, pero ollecerei cando volvas, que non has tardar. Xa sábelo caso da María do Liberto, que, mismo a piques de morrer, apelou, xustiño o día en que o seu fillo máis vello chegaba o puerto de Vigo. Parece que o coitado non está moi ben en si. ¡Así de desvariados veñen moitos dos que foron a Buenos Aires!. Non che minten, non, os que che contan que ando un chisco desleixada no eido, e abouxada entre a xente: mismo parezo, ás veces, unha ánima, unha estantiga. Inquido cando vou ó comunal por un feixe de frouma e hastra, por veces, dáme a cambra na perna dereita. Pasoume, noutronte, cando fun onha misa pola señora Balbanera, que morreu de repente, sin lle levareno El Señor.

Non sei por qué che falo destes meus atafegos, que ti sabes ben que me han pasar cando ti volvas para tercontares de min, e eu de ti, meu caravel. Seica non faltan moitas lúas, polo que me dis.

B

Velaí tes a túa taza pró caldo, a de sempre, a que está menos escouchada ... ¿Sábeche? Non é milagre: boteille un óso de soá, e mañán, si Dios quer, aínda que é día solto, hemos comelo Xan, que este ano é ben longaricho; o Pedro, meu Pedriño, hémolo deixar pra cando haxa fume na iglesia. Pero agora, se che cobizan, podes comer os releves do xantar. Móllaos con esta xoana, que mismo sabe coma o viño.

Ímonos deitar axiña que mañán temos que ir ó xornal prós señores da Casa Grande no souto de Valdaúcha, e haberá que chegar ben cedo, con medio home de sol ou antes, como mandan os amos. ¡Ai, os amos, meu homiño, os señores! ¡Quén ha termar dos pobres? ¿Acórdaste da conversa, un pouco alporizada, dos dous hermanos que pedían esmola, en Ribadavia, na misa de doce, a dos señoritos da vila? O máis vello dicía: “¿Quén nos vai dar cheda a nolos pobres?” “A nós hainos que tanguer”, retrucaba o novo, o mesmo que, logo, rosmaba en voz baixa: “¡Os pobres do mundo teremos que arrepoñernos!” Como di o noso parente o barbeiro, os ricos sempre andan á urma de teren máis.

¿Xa non comes máis releves? Véxote un pouco canso, ¿non si?, ¿ou é que xa che fai as beiras Pedro Chosco? ¡Qué cariña de niquitate se che pon! Vaite deitar, hom, que eu vou nun instantiño.

C

Pensándoo ben, estou feita unha astrónoma, Nin ti estás ó pé de min, nin coméchelo caldo, pois velaí a taza chea, a taza que eu misma che enchín cando me parecía que me falabas e mismo, toleirón, me facías cóxegas e ñáñaras. Ser, non foi certo, pero eran tan xeitosas, sabíanme tan ben que aínda teño como un proído no corpo. Parecían as ñáñaras e os moxetes do día aquel en que fomos ós fampos de treixadura on parral do Vinculeiro da Torre.

Por un instante tívente comigo, estiveches conmigo neste escano da lareira onde tantas horas de parola temos pasado. Falabamos de todo e de tódalas castes de xente, tamén dos ricos da aldea e dos ricos da vila, felices eles por seren ricos (pensabamos). Foi nunha desas conversas cando acordamos –aínda me da frema recordalo- que foses ás Américas pra facermos pola vida. Aí estás, meu corazón, e non aquí, conmigo, como eu, astrónoma de min, pensaba hai un anaquiño. Se che parece volve canto antes; non temos fillos que manter e de fame non hemos morrer, aínda que teñamos que ir ó xornal, se o hai, nos meses de traballos máis duros. Mirándoo ben, ahí, na Habana, de mucamo, non se fai un rico coesa cafarnaxe de amos. ¡Volve, meu rei! ¡Eu non vivo sin o teu falar!

Ben sei, por algúns veciños que teñen parentes en Cuba, que non estás moi rexo. Sei que xa non tes aquel corpo atorado e rufo que tanto me namoraba de día e de noite, e tamén me contan que, pra comeres, volvécheste un pouco fiscoso. Tamén sei que traballas moito e que aforras moito tamén, mismo non gastas nesas cousas miúdas que son o aforro do pirixel. Sempre souben que ti non es dos homes que aproveitan as farangullas e tiran os anacos. Cando me pediches palabra no fiadeiro -¿lémbraste, Pedriño?- eu xa sabía que eras home sin chatas, que non tiñas defeutos. Eu quero terte de novo e pra sempre, ó meu lado, ó pé de min. ¡Eu non vivo sin o teu falar! E sin falarche. Hai un pouco, meu corazón, falaba soa: ¡falábache!


[Extraído do artigo de Xesús Alonso Montero: Sofía Cordal Piñeiro, labrega do Ribeiro de Miño, escribe unha carta en galego en 1888, incluído no libro “Cada palabra pesaba, cada palabra medía. Homenaxe a Antón Santamarina"]